Мейірімді соттау жайлы қойылым

Неге «Шеңбер»?

Адамзат жаралғалы бері кезең де, тарих та кезегімен келіп, жер бетіндегі билік, зорлық, әділетсіздік те қайта-қайта қайталанып жатыр. Бұндағы  сұрақтар бір дәуірге, бір елге  ғана қатысты емес, адамзат қанша алға жылжыса да, осы сұраққа қайта-қайта орала береді. Мысалы, кімнің қолында билік болса, сол керемет, сол ізгі, сол әділетті ме? Заң қарапайым адамды қорғай ма, әлде билікті ме? Мейірім қашаннан бері қылмыс болып саналған? Бұл сұрақтар  ешуақытта жабылмайды, тап осылай шеңбер болып айнала береді, айнала береді. Шеңбер деген геометриялық фигура басталар тұсы, аяқталар тұсы жоқ, бұрышсыз форма. 

Саналы түрде күреске шықпаған, революционер де емес, бүлікші де емес, тек адам болып қалғысы келген Груше байғұсты  дәл осы адамдық ұстанымы  шеңбердің ортасына лақтырған. Жүрегің ауырып шығатыны – қойылымда билік ауысады, сарай күйрейді, сот өзгереді, бірақ Грушенің жағдайы өзгермей, ол бір қыспақтан екіншісіне өте береді. Патшаға қызмет етіп жүре берер еді, бүлік болды, одан қашам деп, балаға тап болды, оны құтқарам деп  амалсыз жалған некеге тұрды, балаға ана болам  деп өзін құрбан етті. Қай бағытқа жүрсе де, шеңбердің ішінде қалды. Бұл шеңбердің ең қауіпті тұсы – ол түрме сияқты қоршалмаған, темір торы жоқ, бірақ одан шығу мүмкін емес. Себебі шеңбер сыртқы күштен емес, қоғамның қалыптасқан ережелерінен тұрады. Заң, әдет, тәртіп, бағыну, үрей… Груше солардың бәріне қарсы келмейді, бірақ солардың ешқайсысын да толық қабылдамайды. Сондықтан жүйе оны бөтен көреді. 

Қойылымның ең ауыр түйіні – осы шеңберден шығудың жолы бар ма деген сұрақ. Брехттің бұған жауабы үміттендіреді дей алмаймыз. Жүйенің ішінде жүріп әділдік орнату мүмкін емес екенін ол анық көрсетіп отыр. Сот әдемі сөйлеп тұрып та, адамгершіліктісоттайды. Бұл жерде әділет шеңбердің шетінде қалып қойды. Міне!

Дегенмен, бір нәзік үміт бар. Ол режиссердің ішінде және Грушенің өзінде. Ол шеңберді бұза алмайды, бірақ оны әшкереледі, жүйеден жеңілсе де, сот шешімінің адамдыққа қарсы екенін көрсетіп берді. Бұл жерде әділет бір сәтте жеңіске жетпесе де, адамдық таңдау арқылы тірі қалу бар. Қараңыз, Груше баланы аман алып қалды ғой, егер ол қайрылмай кетсе, қарамаса, неше жерден патшаның мұрагері болса да, ол бала аштан өлуі мүмкін еді, қасқыр жеуі мүмкін еді, суықтан үсіп кетуі мүмкін еді. Груше оны құтқарды, мейірімін төкті. Кейде шеңбер бір қарағанда «аузы-мұрны жоқ» тұйық көрінгенімен, оның ішінде ар бар, ұят бар, мейірім бар. Олар жеңілсе де жоғалмайды. Сондықтан «Шеңбер» үмітсіздік туралы ғана емес, жауапкершілік туралы қойылым ба дедік. Өйткені адам шеңберді бұза алмаса да, оның ортасында кім болып қалатынын өзі таңдай алады: жүйеге қызмет ететін солдат бола ма, алтын топырақ іздеген ханым бола ма, әлде бәрі тастап кеткенде баланы құтқарған Груше бола ма…

 

Мейірім қылмысқа айналғанда…

Кейде мейірім заңнан төмен тұрады. Мұндай жағдайлар тарихта да, бүгінгі қоғамда да аз емес. Жақында Ресейдің еңбегі сіңген педагогі украин азаматын үйіне паналатқаны үшін  12 жылға кесілді

 

Б.Брехттің «Кавказдағы борлы шеңбер» пьесасының желісі бойынша (қазақ тіліне аударған: З.Сақиұлы) қойылған спектакльден ананың немесе бір баланың тағдыры емес, билік пен әділеттің арасындағы мәңгілік қайшылық көрінеді. Сахнадағы оқиға сарайдағы салтанаттан басталады: үріп ішіп, шайқап төккен, билікте мызғымай отырған губернатор Георгий Абашвили (Боранбай Молдабаев), оның әйелі, ертеден қара кешке дейін бойы-басын күткен кербез де тәлпіш, жүйкесі онша емес Нателла Абашвилидің (Аяужан Малғаждарова)… Сырын ішіне бүккен қу, айласымен алдырмайтын семіз  Арсен Казбеки (Дастан Әлімов) күн сайын губернатордың жағдайын сұрап, жағынып, жарамсақтанып, салауат айтудан жазбайды. Оқиға көптен күткен мұрагердің дүниеге келуімен, той-думанмен ертегіге ұқсап басталғанымен, шындығында өмірдің ең ауыр шындығын ашып береді: бәрі де уақытша, жау алыстан келмейді, салтанат, мансап, жағымпаздық үстем тұрған жерде адамгершілік ең әлсіз, ең қорғансыз күйге түседі.

Сарайдағылар бастарын сауғалап қашқан кезде баланы тастап кетуге дәті бармаған Груше де (Динара Егубаева)  билікке қарсы шыққан жоқ, заңды бұзайын деген ойы да болған жоқ. Ол тек адамша әрекет етті. Бірақ дәл осы адамша әрекет жүйе үшін қауіпті. Себебі жүйе үшін ең маңыздысы ар мен ұят емес, тәртіп пен бағыну.

Аздакты таныдық

Туған ағасы Лаврентий Вахнадзенің қарындасынан құтылғанша асыққан суықбауырлығына да таңғалмадық. Сүйген жігіті Симон Хахава оралғанда қосыламыз деген үмітімен күн өткерген Груше қыз «мен жоқта біреумен көңіл қосып, бала туып алыпсың» деп сүйгені теріс айналады деп ойлап па? Осы кезде баланың өз шешесі пайда болып, тақ мұрагерін іздеп жатқан хабары шығып,  солдаттар келіп, Грушеден баланы тартып әкетеді. Сот болады.

Сот Аздак (Мейрам Қайсанов) сөйлеп жатқанда таң-тамаша болдық. Құдды біздің елде болып жатқан оқиға сияқты. Біздің шенеуніктер тап осылай сөйлейтін еді ғой. Әділ сот, әділетті қоғам, ізгілік жайлы. Осылай әдемі сөйлеген сот жүйесі бәрі тастап кеткенде балаға қайырылып келіп, оған пана болған Грушені керісінше «мұрагерді ұрлады» деген айып тағып, оны өлім жазасына кеседі. Мейірім сотталады!

Жүйе адамдық әрекетті емес, формалды тәртіпті қорғайды. Біздің елде де түрмеде отырған журналистердің тағдыры осыған ұқсас, қоғамдағы әділетсіздікті, жемқорлықты әшкерелеген адам халықтың қолдауына ие болғанымен, бірақ жоғары жақтағы ымыраластық іске қосылған сәттен бастап ол адам заң бұзушыға айналады. Ақпарат таратты деп, мемлекеттің беделіне нұқсан келтірді деп айыпталады. Жоғары жақтағы ымыраластық дегеніміз бірін-бірі қорғау, жауапкершілікті бөліспеу, кінәні әлсізге ысыру. Мұндай жүйеде әділдікке орын жоқ. Себебі әділдік әрқашан біреудің мүддесіне қарсы келеді. Ал билік өз мүддесінен бас тартуға дайын емес. Сондықтан олар әділетті қорғау үшін емес, бар, қалыптасқан тәртіпті сақтау үшін ғана жұмыс істейді.

Несін мыжып айта беремін, бәрі де түсінікті ғой, айтайын дегенім, Брехттің Аздагы да осыны әшкерелейді. Ол бір қарасаң әділ сот сияқты, әдемі сөйлейді, бірақ жүйенің ішінде тұр. Сондықтан оның аузы әділет туралы айтқанымен, қолы зұлымдық жасайды. Ол ашық жау емес. Осындай ақ костюм киген ұзын бойлы сымбатты, әділдікті жамылған екіжүзді Аздактар  қоғамды іштен ірітеді.

 

Анасына оқ атқан кім?

Груше жолда баланы шаруа кемпірге (Айман Қарпсейітова) қалдырған сәт сырттай қарағанда үміт берген. Баласын соғысқа аттандырып, сағынышпен қалған ана мейірімге жат емес сияқты. Бірақ дәл осы мейірім қатыбас жүйемен бетпе-бет келгенде дәрменсіз. Солдаттар келген сәтте кемпірдің аналық болмысы жүйенің темір тәртібімен жаншылады. Олар үшін ол ана емес, күдікті,  ұлын сағынған адам емес, бұйрыққа қарсы шыққан адам.

Қатты әсер еткен жері – кемпірді атып тастаған солдаттың оның өз ұлы болуы. Бұл жеке адамның емес, тұтас жүйенің трагедиясы. Анасының алдында тұрған адам ұл емес, солдат. Оның санасы әскер формасымен бірге қайтадан шыт «жаңарған». Ол ойланбайды, күмәнданбайды, танымайды. Жүйе оның ана деген ұғымын өшіріп, тек бұйрықты қалдырған. «Ол сенің балаң емес, ол әскерге қызмет еткен солдат» деген сөз осыны айна-қатесіз ашады. Бұл тірі адамның тірі болмысын жоққа шығару. Бұл сахна қойылымның ең ауыр тұсы болды. Тәуелді қоғамда адам өз анасына да қарсы шыға алады, өйткені ол өзін адам емес, механизмнің бір бөлшегі деп сезінеді. Мұндай жүйеде ар жоқ, ұят жоқ, тек нұсқау бар. Ал нұсқау адамды адамдықтан айырады.

Біз көбіне тәуелсіздікті сыртқы күштен құтылу деп түсінеміз ғой. Ал Брехт көрсеткен қасірет ішкі құлдық туралы. Адам өз ойынан, өз жүрегінен, өз тамырынан айырылған кезде ол ең қауіпті қаруға айналады. Анасына оқ атқан солдат соның дәлелі. Ол жауды емес, өз анасын, сонымен бірге өз тегін, өз өткенін, өз жүрегіндегі адамгершілігін оққа байлады.

 

Жалған неке. Қиянат

Бұл эпизодта мейірімнің ғана емес, әйел тағдырының, аналық арманның қорланғанын ашып берген. Грушенің жалған некеге келісуі еріксіз жасалған қадам. Ол күйеуге тиюді емес, баланы аман алып қалуды таңдайды. Бірақ жүйе әйелдің ниетін емес, оның денесін иемденуді заңдастырып береді. Осы жерде сахна тілінің күші ерекше сезіледі. Режиссер үшін бір жағы қуанып отырдым (кешіріңіз, эмоция көрсетуді ыңғайсыз санасақ та, көз жасымды да ұстай алмай қалдым).

Жалған күйеуі жаулық жапқан сайын оның қайта-қайта түсіп қалуы Грушенің ішкі қарсылығы. Ол үнсіз, бірақ берік қарсылық. Ол сөзбен емес, тәнімен, сесімен қарсы тұрады. Бұл некені мойындамайтынын, өзін бөтен еркекке тиесілі санамайтыны. Бұл көнбеудің ең шегіне жеткен сәтте, күйеу өз анасының иісі сіңген жаулығын әкеліп салғанда Грушенің талып түсуі… зорлыққа, қорлауға, арды таптауға соңғы қарсылығы.

Кемпір неге өз ұлын өлтірді?

Ал Грушенің енесінің (Гүлбаршын Қылышбай) өз ұлы Давидті (Қасымхан Бұғыбай) атып тастауы осы қойылымдағы ең ауыр, ең қайшылықты шешімдердің бірі. Бұл қылмыс па, әлде үкім бе? Біз түсіндік, ол ұлын емес, оның бойындағы аярлықты, қорқақты, екіжүзділікті өлтіреді. Баласының тірі екеніне қуанудың орнына, оның соғыстан жалтарғанын, елмен бірге ауыртпалық көтермегенін көріп, аналық мақтаныштан айырылғанын сезеді. Бұл жерде кемпір ана ретінде емес, азамат ретінде әрекет етеді. «Менің ұлым соғыста өлген жоқ, менің ұлым өз ажалынан өлді» деуі өзіне айтқан ауыр үкім. Ол баласының тәні тірі қалғанымен, рухы әлдеқашан өлгенін мойындайды. Бірақ мұны қоғамға, өзіне де ашық айтуға жүрегі дауаламайды. Өйткені қай ана өз құрсағынан шыққан перзентінің рухани өлі екенін мойындағысы келеді? Ол да ел үшін жанын беретін ұлдың анасы болғысы келді. Оның трагедиясы осы арманның күлге айналуында.

Тәуелсіз елміз дейміз, ел тек батыр ұлдармен емес, осындай арлы аналармен де ел. Ал қорқақтықты ақтап, аярлықты заңдастыратын қоғамда тәуелсіздік ұзаққа бармайды. Брехт те, режиссер Ұлан да бізге осыны ескертеді. Грушенің тәні қорланды, кемпірдің аналық үміті өлді, бірақ дәл осы қасіреттер арқылы адамдық өлшем айқындала түседі. Қараңызшы, шынында солай ғой, кімнің тірі, кімнің өлі екенін қоғам емес, ар таразылайды. Осы сахнадағы өзі сопы болып, өзі шарапханадан шықпайтын, әлдеқалай біреу сұрақ қойса, қолындағы кітабына үңілмей жауап бермейтін сопы (Марғұлан Наменов ) мен оның соңынан ерген, «бұндайда күлу керек» немесе «бұндайда қайғыру керек»  деген сопының нұсқауымен ғана жүретін тобырды да өте келісті алып шыққан.

 

Мәртебелі ханымдар алтын топырақты ғана таңдайды

Тағы бір сәтті сахна – күйеулерін бүлікшілер өлтіріп, енді өздері қалай өмір сүруді білмей қалған үш ханым. Бұл сахна қойылымдағы  ең уытты тұстардың бірі. Бұл жері Брехтте бар ма, әлде режиссер қосты ма, қалай болса да мазақ арқылы шындықты айту бар. Үш ханымның күйеулерінен айырылған қайғысы бар сияқты көрінгенімен, олардың шын қасіреті ол да емес, олардың қорқынышы – қарапайым өмірге қайта түсу, бұрын өздері қашып шыққан кедейлікке қайта оралу. Содан да өмірді емес, өлімді таңдауларының өзі адамдық әлсіздікті емес, таптық менмендікті көрсетеді. Кедейшілікпен қайтадан бетпе-бет келгенше, «сәнімен» өлгенді жөн көреді. Қабірші «алтын топырақ», «күміс топырақ», қарапайым қара топырақ, қайсысы керек» дегенде, олардың алтын топырақ талап етуі өлімнің өзін де әлеуметтік мәртебеге айналдырғанын көрсетеді.  Тірі кезінде байлыққа сүйеніп ерекшеленсе, өлгенде де малай Грушемен қатар жатқысы келмейді. Ал, бірақ, ол үш топырақтың да құны бір екен. Үш топырақ та 60 теңге тұрады! Ха-ха-ха!

Ең сорақысы, бұл әйелдер о баста аристократ болып тумаған да. Олар кедейдің қыздары еді, жоқшылықтың дәмін татқан, соның қорлығынан қулық пен айла қылып, ақшалы адамдарға күйеуге тигендер. Байлық олардың жанына тыныштық бермей, тек қорқыныш сыйлады. Сол қорқыныш оларды өмірден де, адамдықтан да алыстатты. Кедейлікке қайта түсу деген ой олардың санасында өлімнен де ауыр жаза сияқты. Грушемен қатар жатқылары келмеуі осының дәлелі. Олар үшін Груше адам емес.

Режиссерге респект!

Кейде өнер бізге жұбаныш беру үшін емес, мазалау үшін керек. Ол сізге «бәрі жақсы болады» демейді, «сен кімсің, сен қай тараптасың» деп сұрайды. «Грушенің жақтасысың ба, жүйеге қызмет еткен солдат жақтасың ба, әлде алтын топыраққа кезекке тұрған ханымдардың қатарындасың ба…» Бұл қойылым жайында Тәуелсіздік мерекесімен байланыстырып жазам деп едім, шама осы, шындап келгенде тәуелсіздік тек шекара мен ту емес, ең алдымен адамның ойы мен жүрегінің еркіндігінен басталуы. Егер қоғамда ой еркіндігі болмаса, әділет үстемдік құрмаса, адам жүйеден жоғары тұрмаса, тәуелсіздік тек атау ғана болып қалады.

Ұлан Қабыл деген жігітті өмірде көрген емеспін. Бірақ,  осы қойылымнан көрерменге дайын эмоция ұсынбайтын, дайын қорытынды да тықпаламайтын жұмысты көрдік. Неге бұл сахна осылай қойылды, неге кейіпкер дәл осы шешімді қабылдады, неге музыка дәл осы жерде кедергі келтіреді? Бұл сұрақтар режиссердің протестік көзқарасының көрінісі. Ол жай билікке емес, көрерменнің осыны енжар қабылдауына да қарсы шығып тұр.

Қойылымда режиссердің өз жанынан қосқандары жетерлік, ол және Брехтке қарсы емес, Брехтпен диалогта көрінеді. Ол бүгінгі қоғамды тікелей атамайды, бірақ ишарамен көрсетеді. Содан да соттың сөзі бізге таныс, солдаттың қатыгездігі де, жердегі тозақтан гөрі ана жақтың тозағын таңдап тұрып та, алтын топыраққа көміліп жатуға ұмтылған ханымдардың менмендігі де таныс бізге. Бұл қазіргі біз отырған заманмен үндесіп тұрған тұстар. Протест дәл осы сахналарда. «Қараңдар, бұл өткеннің ертегісі емес, бұл сендердің өмірлерің» дейді режиссер. Бұл қойылым көрерменге бәрін түсіндім деп шығуға мүмкіндік бермейді.

Айтпақшы, басында екі актердің ұзақ-сонар баяндауын қабылдай алмай отырдым. Бұл өлең емес, бірақ, арасында ұйқасып кететін, қара сөз дейін десең тақпақтатып, тым қатты ойнап әсірелеп жеткізгендіктен онша ұға алмай, бір жағы музыка да қосамжарласып, режиссер оларды не үшін алды, олар ертекші ме, әлде бұл форма ма деп ойлап…

Ертекші дейін десең, әдетте классикалық ертекші көрерменді оқиғаға сендіреді, баурайды, эмоцияға жетелейді ғой, ал мұндағы баяндаушылар керісінше, көрерменді оқиғаның ішіне толық сіңіріп жібермеу үшін керек болған сияқты. Олар бізге «бұл өмір емес, бұл қойылым, бұл мысал» деп ескертіп тұр ма дедік. Бір кезде режиссердің  бәрін әдейі осылай істегенін түсіндік, шынымен де музыканың қосамжарласып, мәтіннің әсіреленіп айтылуы көрерменге жай тыңдауға мүмкіндік бермейді. Содан да бастапқыда түсініксіз, тіпті ыңғайсыздық сезілді. Ия, ол екі жігітті бірде биліктің, бірде  тарихтың, бірде қоғамның дауысы деуге болады. Олар шежіреші де сияқты, бірақ шежірені ақтамайды, аяғына дейін қатысып, оқиғаны баяндап қана қоймай, оның қалай құрылатынын көрсетеді, осы арқылы көрермен тек тағдырды емес, тағдырды жасап тұрған механизмді көреді. Демек, режиссер көрерменін қазіргі жылдам, клиптік ойлаудан шығарып, ойланатын кеңістікке алып кіру үшін басында кіріспеге орын берген болуы да мүмкін.

Көріп шыққан соң да аяқталмайтын,  сенімен бірге театрдан шығып, бірге үйге қайтатын, бірнеше күн, тіпті бірнеше апта бойы ішіңде жүріп жататын қойылымдар болады. Ол тіпті қойылым да емес, ойға арналған кеңістік деуге келе ме… Бұндай дүниелері болмаса, театр жай көңіл көтеретін орынға айналар еді. Ал театрдың шын миссиясы көңілді емес, арды қозғау. Ондай дүниелер қоғамның өзіне-өзі айнаға қарауы үшін керек. Күнделікті өмірде біз көп нәрсеге үйреніп кеткенбіз, әділетсіздікке де, екіжүзділікке де, қорқақтыққа да. Ал бұндай дүние сол үйреншікті нәрсені басқа формада көрсетіп, өзімізді сыртымыздан қайта көруге мәжбүрлейді. 

«Шеңбер» бізге  әділет заңда ма, әлде адам жүрегінде ме деген сұрақ қойып отыр. Егер қоғам жүректегі мейірімді қорғауды қылмыс деп таныса, онда мұндай қоғамда әділдік әрқашан шегінеді. Грушенің сотталуы бір адамның трагедиясы емес, бүкіл адамзаттың ар алдындағы жеңілісі.

Міне, оқырман, Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театрының QALLEKI театр лабораториясынан көрген қойылымнан түйгеніміз осы.

 

 

 

Жадыра Шамұратова